Zachowek to wartość udziału spadkowego, w praktyce to roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej odpowiadającej stosownemu udziałowi spadkowemu.
Komu przysługuje?
Krąg osób powołanych do zachowku jest zamknięty i przysługuje jedynie: Zstępnym spadkodawcy, małżonkowi spadkodawcy oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy po zmarłym. Przy czym określony stopień pokrewieństwa nie wystarczy by być zaliczonym do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Dodatkowo wymienione osoby nie mogą być osobami, które zostały wydziedziczone, uznane przez sąd za niegodnego, odrzuciły spadek lub zawarły ze spadkodawcą umowę o zrzeczenie się spadku. W rzeczywistości takie sytuacje są niezwykle rzadkie i wymieni członkowie są uprawnieni do zachowku.
Kiedy przysługuje?
👉 Nierzadko zdarza się, że zmarły przed śmiercią sporządzając testament powołuje do spadku inne osoby niż te które dziedziczyłyby z ustawy. W takim przypadku osobom pominiętym w testamencie przysługuje prawo do zachowku.
Przykład:
Matka pewnego obywatela Niemiec mieszka w Polsce. W Polsce spędza swoje ostatnie lata życia i umiera. Ku zdziwieniu syna w testamencie matka go pomija i cały majątek przeznacza na rzecz swojego aktualnego nowego męża. Gdyby nie testament syn dziedziczyłby po matce na mocy ustawy jako spadkobierca ustawowy. W takim przypadku przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej- zachowku.
👉 Kolejną sytuacją uzasadniającą żądanie zachowku jest dokonanie darowizny, zapisu przez spadkodawcę z pominięciem spadkobierców ustawowych. Podobnie dokonanie przez spadkodawcę świadczeń z fundacji rodzinnej lub przekazanie mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej jedynie na rzecz niektórych spadkobierców ustawowych.
Takim osobom przysługuje wówczas prawo do zachowku.
Przykład:
Spadkodawca poczynił darowizny na rzecz niektórych spadkobierców ustawowych. Na skutek poczynionych darowizn majątek spadkowy jest pozbawiony aktywów albo jego wartość jest niewielka w porównaniu do poczynionych darowizn. Wówczas spadkobiercom ustawowym, którzy darowizn nie otrzymali przysługuje prawo do zapłaty należnego zachowku.
W jakiej wysokości przysługuje zachowek i jak go obliczyć?
By obliczyć zachowek w pierwszej kolejności oblicza się wartość udziału w spadku
👉 Uprawnionym do zachowku przysługuje z reguły zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby im, gdyby dziedziczyli według ustawy.
Przykład:
Spadkobierca ustawowy pominięty w testamencie jest synem spadkodawczyni. Posiada jedną siostrę, która również została pominięta w testamencie- spadkodawczyni matka cały majątek przeznaczyła w testamencie dla nowego męża. Ich ojciec nie dożył otwarcia spadku po matce. W takim przypadku zarówno synowi jak i córce przysługiwałby ustawowy udział spadkowy ½. Ponieważ zostali pominięci w testamencie przysługuje im zachowek w wysokości połowy wartości tego udziału ustawowego czyli roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej w wysokości ¼ wartości spadku.
👉 Uprawnionym do zachowku, którzy w chwili śmierci spadkodawcy są małoletni lub trwale niezdolni do pracy przysługuje zachowek w wysokości 2/3 wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby im, gdyby dziedziczyli według ustawy.
Przykład:
W sytuacji opisanej powyżej spadkobierca syn nie ukończył 18-stu lat. W związku z tym, że jest małoletni przysługuje mu zachowek w wysokości 2/3 wartości jego ustawowego udziału spadkowego (2/3 z połowy działu spadkowego) czyli przysługuje mu wobec męża matki roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej w wysokości 1/3 wartości spadku.
Po ustaleniu udziału ułamkowego należy ustalić wartość majątku spadkowego.
Wartość spadku ustala się, biorąc pod uwagę wartość masy spadkowej. W praktyce sporządza się spis inwentarza przez komornika, w którym komornik w szczególności wymienia wszystkie aktywa spadku, w przypadku nieruchomości dokonuje się ich wyceny z pomocą rzeczoznawcy majątkowego. Uwzględnia się przy tym nie tylko to, co należy do spadku, ale również bierze się pod uwagę zapisy windykacyjne oraz darowizny dokonane przez spadkobiercę. Zasady ich doliczania zostały uregulowane w przepisach kodeksu cywilnego. Sporządzony spis inwentarza jest podstawa do obliczenia należnej sumy zachowku.
Roszczenie wobec spadkobiercy – jak egzekwować zapłatę?
Po ustaleniu należnej kwoty zachowku uprawniony do zachowku może dochodzić jej sądownie. Często jednak udaje się uzyskać kwotę należnego zachowku polubownie na podstawie zawartej ugody ze zobowiązanym do zapłaty zachowku. Osoby bowiem często dysponują majątkiem po spadkodawcy który odziedziczyli z reguły na podstawie testamentu i na skutek pism przedsądowych z naszej strony zawierają ugodę chcąc uniknąć dodatkowych kosztów procesu sądowego o zachowek.
W razie pytań zapraszam serdecznie do kontaktu: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
Alicja Machała-Pucek
radca prawny
